)
Czowiek wspczesny to czowiek medialny - to okrelenie brzmi prawie jak bana, lecz gdy potraktujemy je powanie, zmusi nas ono do refleksji nad istot sprawy. Czowiek wykorzystuje mow nie tylko do komunikowania si. Jzyk pozwala mu rwnie na opisanie np. mechanizmw funkcjonowania wiata zewntrznego czy wpywania na zachowanie innych ludzi. Umiejtne wykorzystanie moliwoci jzyka daje wielorakie szanse, pod warunkiem, i uytkownik bdzie potrafi je potem dobrze spoytkowa. wiadomi potgi jzyka byli ju staroytni mwcy. W czasach nam historycznie bliszych, czsto politycy wanie za pomoc sowa (cho nie tylko) budowali ideologie niszczce spoeczestwa. Obserwujc nasz rzeczywisto mona by rzec, e czowiek uwikany jest w mistern sie informacyjn. Otoczony jest medialnym przekazem tak bardzo, e musi wiadomie dokonywa selekcji, by nie zgin w gszczu informacji. A media posuguj si przede wszystkim jzykiem, czy to mwionym, czy pisanym. Sowo bowiem bardziej oddziauje na odbiorc ni szybko przekazywany obraz.
Rnymi aspektami dotyczcymi struktury oraz funkcjonowania jzyka w mediach zajmuje si w swojej pracy badawczej prof. Ryszard Tokarski, kierownik Zakadu Leksykologii i Pragmatyki UMCS w Lublinie oraz rektor Wyszej Szkoy Humanistyczno-Przyrodniczej w Sandomierzu, autor wielu artykuw i ksiek z zakresu jzykoznawstwa, m.in.: Struktura pola znaczeniowego, Znaczenie sowa i jego modyfikacji w tekcie, Semantyka barw we wspczesnej polszczynie oraz wspautor kilku wydawnictw zbiorowych.
Od kilku lat prof. Tokarski prowadzi badania dotyczce jzykowego przekazu w mediach. Efektem jego pracy s liczne artykuy publikowane na amach periodykw naukowych. Przez kilka lat pod kierunkiem prof. Tokarskiego grupa naukowcw z UMCS opisywaa i analizowaa problem badawczy w ramach grantu KBN „Przemoc w jzyku mediw” (wyniki bada opublikowane zostay m.in. w pracy Renaty Dybalskiej, Danuty Kpy-Figury, Pawa Nowaka Przemoc w jzyku mediw? Analiza semantyczna i pragmatyczna audycji radiowych, Lublin 2004). Wbrew pierwszym skojarzeniom, nie chodzi tu o jawne przymuszanie odbiorcy do okrelonych zachowa, jawne nakazy, obscena itp. Przemoc to take ukryte, nieczytelne dla odbiorcy wpywanie na jego zachowanie i mylenie.
- W mediach pojawiaj si formy perswazyjne, tzn. majce uksztatowa postaw odbiorcy, ale bardzo czsto ta perswazja przeksztaca si w manipulacj. A to ju cakiem co innego - wyjania prof. Tokarski. - Badania, ktre prowadzilimy przez kilka lat, maj na celu pokazanie zabiegw, ktre w jednym wypadku w sposb celowy, wiadomy, w innych poprzez ukryte i podstpne oddziaywanie na niewiadomego odbiorc, maj na celu uksztatowanie pewnych postaw, okrelonych zachowa. Zatem rysuje si tu szerokie spektrum rnych moliwoci: od bardzo jasnych, klarownych, czystych, a po zabiegi dziaajce niezbyt uczciwie na odbiorc.
Dla jzykoznawcw kluczowym zagadnieniem stao si zatem pytanie: w jakim stopniu jzyk mediw wykorzystuje jedn z funkcji, jak jest perswazja, a w jakim suy manipulacji? Zasadniczo kady z komunikatw jest perswazyjny. - Nie ma w zasadzie rozmowy bez perswazji, bo zawsze co chcemy osign - dodaje prof. Tokarski. Jednak, gdy zaczyna ona zmienia si, a odbiorca niewiadomy rodkw jzykowych, ktrymi posuy si nadawca, otrzymuje informacj wpywajc na jego postaw wobec ludzi i wiata, wtedy mamy do czynienia z manipulacj. Jest to o tyle niebezpieczne, i ten sposb oddziaywania na odbiorcw przekazu medialnego staje si coraz powszechniejszy.
- W mediach w zasadzie nigdy nie ma jednego nadawcy, mimo tego, e podpisuje si on imieniem i nazwiskiem - wyjania prof. Tokarski - Istnieje tzw. nadawca instytucjonalny, czyli po prostu pewna grupa ludzi, np. redakcja reprezentujca dany punkt widzenia. Zazwyczaj te odbiorc nie jest kady z nas. Tekst kierowany bywa do pewnej grupy docelowej. Nie mona budowa modelu: oglny nadawca - oglny odbiorca. To jest zawsze konkretny przekaz uzaleniony od konkretnej sytuacji, wiedzy, intencji nadawcy i sprawnoci intelektualnej odbiorcy.
Przykadem moe by serwis informacyjny nadawany przez rne stacje radiowe. Inaczej sformuowany jest on do suchaczy I Programu PR, inaczej - radia RMF. I nie chodzi tu bynajmniej o wartociowanie stacji radiowych. Jzykoznawcw interesuje forma budowania oraz sposb przekazywania czasem tych samych wiadomoci przez zgoa rne stacje. Podobnie jest z czasopismami. Jeli pominiemy periodyki ukierunkowane oraz wyspecjalizowane w danym temacie, to przekaz informacji w tzw. prasie codziennej lub tygodniowej rwnie uzaleniony jest od wiatopogldu, jaki reprezentuj jej redaktorzy. I niby s to zagadnienia, ktre atwo moe dostrzec kady z nas. Wystarczy, i my zwykli uytkownicy mediw, przestawimy magicznym pilotem radio na inn stacj lub przeczytamy kilka gazet. A jednak problem staje si tym ciekawszy, i zasadnicze pytanie o granic pomidzy perswazj a manipulacj staje si teraz jeszcze bardziej wyraziste. Bo tkwi w czowieku potrzeba poznania, ktry tekst peni funkcj opisu, a ktry chce wpyn na nasz odbir rzeczywistoci.
- Naszym zdaniem, kto, kto jest czytelnikiem okrelonej gazety, suchaczem okrelonej rozgoni, zakada, e jest to czasopismo/rozgonia dla niego, preferujca okrelony punkt widzenia, a przez to akceptowana przez odbiorc. Wtedy oczywicie manipulacji nie ma, tworzy si natomiast wsplnota wiata - stwierdza prof. Tokarski. - Jeli z kolei czytamy co, co nie jest zgodne z naszym punktem widzenia, mamy prawo podejrzewa manipulacj. Zatem manipulacja to zabieg bardzo wyranie oparty na gradacji. Gdzie si koczy czysta perswazja, a zaczyna manipulacja. Gdzie? - to pytanie, ktre wanie sobie stawiamy.
A czy mona wyznaczy tak granic? To byoby zbyt pikne. Jednak s reguy, ktre da si w pewien sposb wyczyta. Po pierwsze, wsplnota systemu wartoci, podporzdkowania wiata, ktra zakada wspln przynaleno do okrelonej grupy podobnie mylcej. Wtedy o manipulacji nie moe by mowy. Po co manipulowa kim, kto i tak myli bd dziaa w oczekiwany sposb?
Zadaniem nadawcw medialnych jest zjednoczenie i wczenie do swojej grupy jak najwikszej liczby odbiorcw. Ale odbiorcy nie s wycznie bierni, to oni, poprzez wybr danego rda informacji, dokonuj selekcji. Dobry odbiorca, mona by rzec, to wiadomy odbiorca. Taki, ktry potrafi nie tylko przyj informacj, lecz odnie j do sytuacji oglnej, porwna z wasnym dowiadczeniem oraz wiedz.
- Zabiegi manipulacyjne dokonywane s na bardzo rnych poziomach. Dotyczy to struktury przekazu, zabiegw czysto jzykowych, np. okrelonego stylu wypowiedzi czy gry znaczeniami sw - wyjania prof. Tokarski. - Bo jzyk mediw jest jzykiem celowo kreatywnym. Wielu politykw z rnych, czasem kracowo przeciwstawnych opcji uywa takich terminw, jak: ojczyzna, patriotyzm, wolno, sprawiedliwo itd. To s sowa szczeglnie naaksjologizowane. Gdyby znaczyy one to samo w ustach kadego z mwicych, wwczas nie byoby istotnych rnic politycznych. Problem polega na tym, e sowa rni si nie tyle oglnym znaczeniem, ile konotacjami. Jest to gra na konotacjach - niby mwimy o tym samym, w warstwie aksjologicznej przypisujemy jednak sowom zupenie inne cechy, zalene, w tym wypadku, od programu partii politycznej czy indywidualnego nadawcy. Odbiorca czsto nawet nie wie, jakie znaczenia dany polityk czy mwca przypisuje temu pojciu. To jest typowy zabieg manipulacyjny, polegajcy na tym, e sowo przestaje cokolwiek znaczy. Wiadomo tylko tyle, e odnosi si do czego pozytywnego. I to - w zaoeniu nadawcy - ma wystarcza.
Tego typu zjawisk jest bardzo wiele. Im, midzy innymi, powicona zostaa konferencja naukowa i wietnie przyjty tom pokonferencyjny „Manipulacja w jzyku mediw” (Lublin 2004), realizowane w lubelskim grancie KBN „Przemoc w jzyku mediw”, a wydane przez Wydawnictwo UMCS. Trzeba jednak powiedzie, e badania takie s zaledwie rozpoczte i w Lublinie bdziemy je rozwija. Jest to spoecznie i naukowo problematyka bardzo wana.
Rzeczywicie, niezalenie od audycji, czy to radiowej, czy telewizyjnej, czy wypowiedzi na amach gazet, wielu ludzi pragnie sprawiedliwoci i dobrobytu dla obywateli. Jeli nawet prbuje si zdefiniowa przywoywane pojcia, to i tak czyni si to za pomoc sw wieloznacznych, trudnych do rozszyfrowania. Tak perswazja zamienia si w manipulacj. Gdy kto w sposb wiadomy, a przez co dla mnie jasny i czytelny, pragnie wpyn na moje zachowanie, mam prawo wyboru. Mog, lecz nie musz zareagowa w sposb ode mnie oczekiwany. Manipulacja uniemoliwia mi swobod dokonywania wyboru. Jej celem jest wpisanie mojej osoby w okrelon a priori zbiorowo, ktr reprezentuje nadawca.
Najlepszym rozwizaniem, sytuacj wprost wymarzon, byoby rozszerzenie edukacji w tym zakresie. Ma to swoje wielorakie uzasadnienie. Wiedza na temat formy przekazu medialnego jest niezbdna nie tylko dla studentw dziennikarstwa czy polonistyki. Na wszystkich kierunkach (a moe ju na poziomie szkoy redniej), takie wiczenia, oparte na dozie teorii, przydatne s nam wszystkim. Jeli bowiem czowiek wspczesny jest czowiekiem medialnym, to sprawa ta nabiera charakteru spoecznego, a nie akademickiego. Edukacja, ktra daje moliwo wiadomego odbioru informacji, jest poyteczna i, co skromnie dodam, niezbdna. Obraz rzeczywistoci dostarczany nam codziennie przez telewizj, radio, pras i, coraz czciej, Internet przypomina zbir nagromadzonych klockw, a rnorakie ich kolory powoduj szum i budz niepewno.
- Teoria jest potrzebna, ale dziaanie praktyczne bardzo czsto weryfikuje teori. Ponadto uczy poruszania si w wiecie. Praktyka jest niesychanie wana. Naley uczy studentw, by potrafili odrni prawd od faszu - konkluduje prof. Ryszard Tokarski. - Jzyk mediw nie jest odrbnym jzykiem, lecz odmian jzyka polskiego, wyrasta z tego, czym na co dzie yjemy. Niestety, jzykoznawcy wyczuwaj duo przemocy w przekazach medialnych. Jeli to perswazja jasno zadeklarowana, wwczas odbiorca moe wyczy radio. Jeli jest to zabieg ukryty, wtedy zaczyna by to niepokojce.
Dlatego tak wany jest postulat szerokiej edukacji, a jednoczenie bada, ktre pomogyby uczonym i uczcym si rozpozna formy stosowane w przekazach medialnych. Potga jzyka jest olbrzymia, on sam ma w sobie ogromny potencja, ktry mona wykorzysta dobrze lub le. Czowiek wspczesny nie potrafi ju y bez mediw. Faktycznie s one „artykuem pierwszej potrzeby”, bardzo atwo dostpnym dla wszystkich, niezalenie od wieku czy wyksztacenia. Kada rzecz ma jednak dwie strony. Myl, e warto pisa o poytecznej roli mediw, ale naley rwnie zwraca uwag na zagroenia, jakie mog wiza si z ich nadmiernym wykorzystywaniem, szczeglnie w celach czysto politycznych czy ideologicznych. Dlatego badania naukowe dotyczce funkcjonowania przekazw medialnych s tak wane. Ich rol jest bowiem zwrcenie uwagi na rzeczy tak oczywiste, e czsto pomijane, oraz na kwestie istotne, warunkujce nasz wiadomy odbir wiata.